Prezydent RP złożył do laski marszałkowskiej projekt ustawy nowelizującej ustawę Prawo oświatowe (1). Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy jej celem „ (…) jest zapewnienie wszystkim rodzicom możliwości współdecydowania o rodzajach, treści oraz sposobie prowadzeni zajęć dodatkowych, organizowanych w szkołach lub placówkach oświatowych, do których uczęszczają ich dzieci, przez stowarzyszenia i inne organizacje (…)” (2). Zasadnicze znaczenie dla projektu Prezydenta ma art. 48 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP, który stanowi, że: „Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami.”.(Dz. U. z 1997 r. Nr. 78, poz. 483 z późn. zm.). Znaczenie terminu „wychowanie” zastosowanego w przepisie Prezydent tłumaczy przywołując obiter dicta wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2011 r., Sygn. Akt SK 62/08 zgodnie, z którym termin wychowanie użyty w art. 48 ust. 1 zd. 1 Konstytucji oznacza „(…) zaszczepianie i umacnianie w dzieciach określonego światopoglądu, przekonań, systemu wartości, zasad obyczajowych, moralnych i etycznych – przez świadomą działalność rodziców”. Zdaniem Prezydenta nowelizacja ustawy Prawo oświatowe ma na celu właśnie „(…) zagwarantowanie rodzicom konstytucyjnej ochrony ich prawa do wychowania dziecka zgodnie z własnymi przekonaniami (…) Projekt realizuje ten cel, dając rodzicom realny wpływ na kształcenie i wychowanie ich dzieci w szkołach lub placówkach oświatowych.(…)” (4.) W tym celu Prezydent chce wprowadzić do ustawy Prawo oświatowe przepis art. 86 ust. 2i, który stanowi, że w przypadku cofnięcia zgody przez większość rodziców dzieci uczęszczających do szkoły lub placówki, dyrektor tej szkoły lub placówki cofa stowarzyszeniu lub innej organizacji, zgodę na podjęcia działalności wychowawczej lub dydaktycznej.(5) W uzasadnieniu projektu ustawy Prezydent wskazuje, że „(…) każdy z rodziców będzie mógł wyrazić swą aprobatę bądź jej brak, co do podjęcia działalności przez stowarzyszenie lub inną organizację.”. Przy czym równocześnie „(…) rodzic będzie mógł w każdym czasie cofnąć wyrażoną wcześniej zgodę na prowadzenie w szkole lub placówce działalności przez dane stowarzyszenie lub organizację. Cofnięcie zgody przez większość rodziców skutkować będzie cofnięciem przez dyrektora szkoły zgody na prowadzenie przez stowarzyszenie lub inną organizację działalności w szkole lub placówce.” (6)
Rozwiązanie proponowane przez Prezydenta jest wewnętrznie sprzeczne i narusza 48 w zw. z art. 31 i art. 32 Konstytucji RP. Ponad to z powodów finansowych uniemożliwi działanie wielu stowarzyszeń i organizacji w obszarze edukacji dzieci. Przede wszystkim zauważyć trzeba, że art. 48 ust. 1 zd. 1 Konstytucji oddaje prawo do wychowania dziecka w ręce jego rodziców lub opiekunów prawnych. Rodzice korzystający z wolności, której ochronę zapewnia państwo – zgodnie z treścią art. 31 ust. 1 Konstytucji – mają prawo wychowywać dziecko zgodnie z własnymi przekonaniami. Z kolei sugerowana przez Prezydenta nowelizacja przepisów oznacza nic innego jak tylko pozbawienie ich tego prawa. Dzieje się tak, ponieważ o prowadzonej w szkole lub placówce działalności stowarzyszeń i organizacji decydować będzie nie indywidualnie rodzic lub opiekun prawny dziecka, ale większość rodziców. Indywidualne prawo rodziców do wychowania dziecka staje się kolektywną decyzją społeczną. Przy czym Prezydencki projekt w ogóle nie zawiera ochrony dla mniejszości. Łatwo wyobrazić sobie sytuację, w której większość rodziców, opowie się przeciwko organizowaniu zajęć przez stowarzyszenie reprezentujące osoby nieheteroseksualne. Wówczas dzieci pozbawione zostaną dostępu do informacji w tym zakresie, co zresztą wydaje się prawdziwym powodem nowelizacji. Niemniej projekt noweli Prezydenta oznacza przede wszystkim pozbawienie lub znaczne ograniczenie prawa rodziców lub opiekunów dziecka do wychowania dziecka zgodnie z własnymi przekonaniami, skoro decyzję o tym, z jakimi treściami ma się stykać w szkole dziecko podejmować będzie „większość”, stan taki jest sprzeczny z prawem gwarantowanym art. 48 ust. 1 zd.1 Konstytucji, bowiem nikt nie może współdecydować poza rodzicami o sposobie wychowania ich dziecka. Wyobrazić sobie można sytuację, w której pod adresem jakiejś szacownej organizacji np. ZHP skierowane zostanie w danej miejscowości pomówienie lub zwykła plotka. Rodzice skłonni uwierzyć w nieprawdziwe informacje masowo skorzystają z prawa do cofnięcia zgody na działalność ZHP. Skutkiem, czego będzie zakaz w ogóle działalności tej organizacji w szkole dla wszystkich uczniów, w tym tych harcerzy. Działanie takie spowodować mogą rodzice dzieci, które w ogóle do tego hufca nie należą i nie mają z nim, ani organizacją nic wspólnego. Będzie to sytuacja, w której inne osoby będą podejmować decyzję za tych, których one faktycznie dotyczą.
Nowelizacja z powyższego powodu narusza także art. 32 ust. 2 Konstytucji w rażący sposób dyskryminując stowarzyszenia i organizacje, które traktowane są dużo gorzej niż kościoły
i związki wyznaniowe. Zgodnie z § 1 – 3 Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (t.j. Dz.U. 2020 r. poz. 983), nauka religii organizowana jest indywidualnie, na życzenie rodziców lub pełnoletnich uczniów. Wyraźne jest tutaj uprzywilejowanie nauczania religii, które organizowane jest na indywidualne życzenie bez wpływu innych osób na możliwość korzystania z prawa do nauki religii. Z kolei stowarzyszenia i organizacje mają być poddane kolektywnej kontroli społecznej i skomplikowanej oraz drogiej procedurze.
Szczególnie uciążliwe i kosztowne będzie uzyskanie zgody na działalność w szkole, co dotknie szczególnie małe organizacje społeczne. Zgodę trzeba będzie pozyskać w trzech etapach. Po pierwsze zgodę większości rodziców, także w sposób domniemany. Następnie zgodę rady szkoły lub placówki. Zaś finalnie zgodę jej dyrektora szkoły lub placówki (zob. proponowane brzmienie art. 86 ust. 2 pkt 1 i 2). Pozyskanie zgody od rodziców będzie z kolei wymagało przedstawienia im prospektu informacji wychowawczej zawierającego m.in. przedstawienie idei wychowawczej, wskazanie osób, które będą realizowały program w szkole lub placówce, wraz z informacją o posiadanym przez te osoby doświadczeniu zawodowym, w szczególności w zakresie objęty programem (zob. projektowany art. 86 ust. 2b). Ilość informacji, jaką należy przekazać rodzicom jest bardzo duża. Projekt, co prawda zakłada możliwość dostarczenia ich w sposób elektroniczny i tradycyjny (zob. projektowany art. 86 ust. 2a), ale nie każdy rodzic lub opiekun korzysta z internetu lub udostępnił szkole e-mail. Oznacza to konieczność kosztowego druku, na co stowarzyszenia i organizacje nie mają środków.
Gdyby doszło do tej nowelizacji podmioty pozarządowe zostałyby skazane na łaskę dyrektorów szkoły, którzy niechętni dodatkowej pracy, prezentowanym wartościom i lub obawiający się reakcji ze strony kuratorów, mogliby torpedować działalność edukacyjną tych podmiotów np. stwierdzając, że nie mogą przekazać rodzicom prospektów. Warto zwrócić uwagę na to, że projekt nie zawiera informacji o sposobie doręczania prospektu, czy potwierdzania jego odbioru. Powszechnie praktykowane jest doręczanie rodzicom dokumentów za pomocą uczniów. Wystarczy, aby dziecko zapomniało przekazać prospekt lub go zgubiło, aby szkoła przyjęła domniemanie zgody na udział dziecka w zajęciach (zob. projektowany art. 86 ust. 2d). W przypadku powzięcia przez rodzica informacji o takiej aktywności edukacyjnej dziecka, na którą uprzednio nie wyraził zgody, często będzie dochodzić do sytuacji konfliktowych, które
z kolei spowodują zmniejszenie zainteresowania dekretów szkół działalnością edukacyjną stowarzyszeń i organizacji.
Wydaje się, że projekt nowelizacji jest nie tylko niezgodny z prawem, ale też będzie bardzo szkodliwy społecznie, ponieważ zawiera niedemokratyczne praktyki społeczne i utrudni lub uniemożliwi działalność stowarzyszeń i organizacji w szkołach i placówkach edukacyjnych.
(1) https://www.prezydent.pl/prawo/ustawy/zgloszone/art,35,prezydencka-inicjatywa-ustawodawcza-rodzice-decyduja.html [dostęp z 30.06.2020 r.]
(2) Ibidem, s. 4.
(3) Ibidem, s. 5.
(4) Ibidem, s. 2.
(5) Ibidem, s. 6,7.
(6) Ibidem, s. 2.